INTERVIEW - Barbara Goes de Graaff (De stem in transitie, deel 2)

In het eerste deel van "De stem in transitie" hebben we het gehad over hoe belangrijk de stem voor veel transgenders is om in het dagelijks leven overtuigend (passabel) over te komen in hun geslachtstrol. Eigenlijk wil je gewoon je leven leiden als jezelf en je niet druk maken over dat soort zaken, maar toch is het voor velen helaas een dagelijkse realiteit om "fout" aangesproken te worden.

Eén van de methoden die zeker kan helpen de stem op te lichten en een vrouwelijke klank te geven is logopedie / stemtherapie.

We spraken hierover met Barbara Goes de Graaff, die als één van de eersten (inmiddels al 20 jaar geleden) vanuit haar vakgebied een positieve en zeer welkome bijdrage is gaan leveren aan de kwaliteit van leven van veel transgenders.

 

"Ik noem transgenders nooit patiënten, jullie hebben genderdysforie, maar jullie zijn niet ziek! Mensen met poliepen zijn ziek, dat zijn patiënten. Transgenders zijn voor mij gewoon cliënten....." 

 

Lees hier het interview:

 

 

Hoe ben je er ooit toe gekomen om logopediste / stemtherapeute te worden? En voor de nieuwsgierigen onder ons; wat is daar het verschil tussen?

 

- Ik was eerst leerkracht op een dovenschool (dat had je waarschijnlijk niet verwacht he, dat is een hele andere insteek) en daarna ben ik dus logopedie gaan doen.

Het verschil tussen stemtherapie en logopedie is dat logopedie zich richt op de spraak. Dus op de articulatie, de taal, slikken etc., hierbij speelt dus ook een stuk neurologie een rol. Stemtherapie is eigenlijk een afzonderlijk deel en richt zich meer op het stemorgaan; de stemplooien, het goed gebruiken van de stem, afwijkingen van de stem, stembandknobbeltjes/poliepen, carcinomen (gezwellen) maar ook psychogene stemstoornissen (o.a. foute ademhaling en verkeerd gebruik van ademsteun).

 

Kun je dan stellen dat dit bij de training van transgenders door elkaar loopt?

 

- Zeker, maar de focus ligt dan toch meer op stemtherapie. Je moet echt heel veel kennis hebben van de stem. Ik heb ook echt heel veel extra cursussen moeten doen en nog steeds hoor, zoals manuele facillitatie en veel stemcursussen in het buitenland, zoals Duitsland en Amerika en dan pak je dus steeds meer deelgebieden mee. Na je opleiding ben je er echt nog niet en nu ben ik oud (zegt ze zelf) en ben ik nog steeds bezig met kennis vergaren.

 

Hoe ben je eigenlijk vanuit je opleiding / werk in aanraking met transgenders gekomen?

 

- Dat is eigenlijk heel gek gegaan, want tijdens de opleiding leerde je daar toen nog helemaal niets over. Toevallig zat ik net in aanloop naar ons gesprek alles nog 'ns even te overdenken, maar het is nu echt letterlijk 20 jaar geleden dat ik een telefoontje kreeg uit het Erasmus mc (toen nog het Dijkzigt ziekenhuis) met de melding dat ze een transgender hadden en mij werd de vraag gesteld "wat moeten we daar mee?" Ik antwoordde daar toen op dat ik ook geen idee had. En toen zeiden ze dat ze dit nou echt iets voor mij vonden om dat uit te zoeken. Zo is het eigenlijk gegaan. Ik wist er dus ook echt niks van en ben toen in contact getreden met het VUmc, waar ze al wel transgenders behandelden. Ik heb daar de mensen leren kennen en kennis genomen van het programma dat ze daar toen hadden en toen ben ik me er langzaam maar zeker meer en meer in gaan verdiepen. Er is in ieder geval veel veranderd in die 20 jaar, waarmee ik absoluut niet wil zeggen dat dit het helemáál is, ik moet ook telkens bij blijven leren. Volgende week zit ik weer in het VUmc voor overleg en ik lees zo veel mogelijk publicaties over het onderwerp. Wat we wel bereikt hebben is dat het onderwerp vanaf het jaar 2000 in ieder geval onderdeel is geworden van de opleiding logopedie. Ik geef er dan ook regelmatig gastlessen over en nu weten alle logopedisten na de opleiding er het nodige van. Niet dat ze het allemaal kunnen of ambiëren, maar ze kunnen hun cliënten wel op weg helpen. 

 

Hoe werkt de transgender stemtherapie eigenlijk? Je moet dus aangeleerde spraakpatronen af zien te leren en de stem opnieuw leren gebruiken, maar hoe bereik je dat? Hoe kan een mannenstem overtuigend als een vrouwenstem gaan klinken en hoe werkt dat omgekeerd bij v-m transgenders, wat voor oefeningen gebruik je hiervoor en wat is effect hiervan?

 

- Eerlijk gezegd zie ik zelden v-m transgenders, niet dat het nooit voorkomt, maar in verhouding is het aantal zeer laag. De testosteron doet eigenlijk al een heel groot deel van het werk en vaak is dat na enkele maanden al heel goed merkbaar. Het komt weleens voor dat ze dan geforceerd nog lager gaan praten en daar dan klachten door krijgen, maar dan hebben we het eigenlijk over gewone stemtherapie om het probleem op te lossen. Bij de m-v gaat het met name om de intonatie en het als het ware "oplichten" van de stem. We leren ze zeker niet het hoge praten aan (denk bijv. aan Paul Haenen als Margreet Dolman) want dan ga je een vrouwenstem nadoen. Ik vind dat absoluut niet overtuigend. Dat klinkt niet als een natuurlijke vrouwenstem en je krijgt er op den duur echt problemen door met je stembanden (knobbels). 

Nogmaals, wat ik probeer aan te leren is de stem op te lichten. Eigenlijk streef ik ernaar om het stemgeluid te verschuiven naar een lagere vrouwenstem, waarbij ook intonatie en resonance van groot belang zijn. De lage resonance (uit de borstholte) moet worden opgetild naar de hoge resonance, dus richting de sinussen. Dit kun je ook heel goed oefenen en laten ervaren door bijv. een "hmmmm" geluid vanuit de borst te laten maken en vervolgens op te lichten naar de sinussen. Dit is bij jezelf goed voelbaar én ook heel goed hoorbaar!

Het effect van de oefeningen is echter heel verschillend, dat gaat echt niet altijd 100% goed hoor! Men moet ook goed oefenen, het gaat niet vanzelf. Qua tijd die nodig is om het aangeleerde goed in te laten slijten, moet je toch ook al gauw aan een periode van een jaar denken. Wat je in de praktijk ook wel ziet en wat ik best wel jammer vind, is dat mensen het op bijvoorbeeld hun werk of buitenshuis heel goed doen en dan als ze thuis komen zoiets hebben van; nu hoeft het even niet meer en vervolgens weer in het foute spraakpatroon en stemgebruik vervallen. Puur uit een soort gemakzucht of onverschilligheid is dat. Ik hoor dat vrij vaak van cliënten.

 

Waarom maak je gebruik van rijmpjes en gedichten en hoe beïnvloeden die de spraak en het stemgebruik?

 

- Dat doen we omdat het lichte en ritmische van een vrouwenstem daar heel goed en makkelijk mee te oefenen is. Korte zinnetjes, korte gedichtjes oefenen ook weer heel makkelijk de pittige articulatie en als de lengte beperkt is oefent het gewoon prettiger ipv met lange lappen tekst.

De meeste teksten en gedichten die ik gebruik zijn overigens afkomstig van het VUmc.

 

Transvrouwen zijn vaak gewend (vanwege hun voorgeschiedenis) om op mannelijke wijze te spreken en ook is de stem bij hen lager vanwege de hormonale invloed tijdens de pubertijd. Hoeveel hoger kan een gemiddelde mannenstem eigenlijk worden en wat zijn realistische verwachtingen?

 

- Ik gaf dat net eigenlijk al aan, het ligt ook voor een deel aan de leeftijd. Jonge mensen hebben gewoon een gigantisch voordeel. Ik heb nu bijvoorbeeld ook een meisje van 16 bij mij in de praktijk en dat gaat helemaal fantastisch. Verder is de muzikaliteit van mensen ook van belang. Er zijn cliënten die horen nml nauwelijks verschil tussen hoog en laag. En als je daar moeite mee hebt wordt het ook heel lastig om die verschillen in je eigen stem te herkennen en te kunnen gebruiken. En je noemde het in je vraag ook al; wat zijn reële verwachtingen. Tja, er zijn in ieder geval vaak irreële verwachtingen. Dan wil men de stem van een nieuwslezeres van 20 terwijl men zelf een 55+ leeftijd heeft. Dat gaat dus niet. Je kan de stem op een vrouwelijke manier leren gebruiken en je schuift door te oefenen op naar een iets hogere stem, zoals ik al eerder zei. En ja, de één zal met stemtherapie een afdoende of beter resultaat resultaat bereiken dan de ander. Daarin spelen alle eerder genoemde factoren een rol. Het zal helaas niet voor iedereen voldoende zijn. Voor sommigen is dan een operatie een uitkomst.

 

Na een operatie komen deze patiënten wederom bij jou terecht voor herstel en spraakoefeningen. Wat is er anders aan de behandeling van deze patiënten en wat is / doet bubble resonantietherapie precies want dat liet je mij doen na mijn stemoperatie?

 

- De behandeling na een operatie richt zich in eerste instantie op herstel en stembandgebruik en bubbelen helpt daar ontzettend goed bij. Bubble resonantietherapie is een therapie die ontspanning geeft aan de weefsels boven het strottenhoofd. En werkt als een massage die zorgt dat de stembanden ontspannen trillen, terwijl tegelijkertijd de stembandspieren er juist sterker door worden. Het is gymnastiek voor je stembanden zeg maar. Het is een methode die al jaren in Finland werd gebruikt en sinds een aantal jaren ook in de rest van de wereld. Wel grappig eigenlijk, want ook al wist men 100% zeker dat het werkte, er was nooit onderzoek naar gedaan. Dat hebben we 3-4 jaar geleden op de TU in Delft gedaan in een onderzoek van de afdeling toegepaste natuurkunde waar ik ook aan heb mee mogen werken. Daar is wetenschappelijk bewezen dat het werkt. Op dit moment wordt ook onderzoek naar de werking bij astma patiënten gedaan, want ook voor hen lijkt het een heilzame werking te hebben.  


Download
Lees hier alles over de werking van de Bubble Resonantie Therapie
01-11-2013-Bubbling-Therapie-NVZbulletin
Adobe Acrobat document 933.5 KB

Je hebt natuurlijk veel meer patiënten dan alleen transgenders, toch ben je behoorlijk bekend in de transgendergemeenschap. Hoeveel procent van je patiënten bestaat eigenlijk uit transgenders?

 

- Hmmm, ik zal je eerlijk zeggen, ik noem transgenders nooit patiënten. Iemand met poliepen noem ik een patiënt. Bij transgenders heb ik het altijd over cliënten. Als transgender mankeer je eigenlijk niets fysieks. Je hebt last van genderdysforie, maar je bent niet ziek. Je bent in transitie!

Maar je vroeg naar de aantallen. Ik heb natuurlijk een variatie aan cliënten en patiënten, maar als ik even snel tel heb ik deze week zo'n 10 cliënten die transgender zijn. En die komen uit het hele land. 

 

In principe is logopedie / stemtherapie voor de patiënten iets dat volledig door de zorgverzekeraars betaald zou moeten worden. Maak jij wel eens mee dat zorgverzekeraars moeilijk doen en wat voor invloed heeft dat op de patiënten?  En zou je aan kunnen geven bij welke zorgverzekeraars je als transgender persoon beter niet kan zitten?

 

- Ik heb nog nooit meegemaakt dat een behandeling van mij niet vergoedt werd door een verzekeraar. Wel hoor ik van veel transgender patiënten dat er op andere vlakken vaak moeilijk gedaan wordt. Bijvoorbeeld over het ontharen van het gelaat of de het vergoeden van haarwerken. 

 

Als stemtherapie na 2 jaar niet geholpen heeft kom je in Nederland via het genderteam van het VUmc tenslotte in aanmerking voor een doorverwijzing naar de kno-arts voor een eventuele operatie (fonochirugie). Nou weten we toevallig dat stemtherapie in de meeste gevallen geen 2 jaar duurt om tot het maximale resultaat te komen. Hoe lang duurt een gemiddeld behandeltraject bij jou?

 

- Ik doe ongeveer een half jaar over een behandeltraject, waarna je nog een jaar zelf moet intensiveren om het goed in te laten slijten. Het veel langer doorgaan voegt naar mijn idee weinig toe.

 

Wie zou er volgens jou eigenlijk moeten beslissen of een patiënt na het logopedie traject wel of niet in aanmerking komt voor een stemoperatie; het genderteam van het VUmc met de betrokken kno-arts, jij als gespecialiseerde behandelaar, de patiënt of deze 3 partijen samen? Ook hangt men erg aan de 160Hz grens die zou bepalen of iemand overtuigend als vrouw klinkt, klopt dat wel?

 

- Natuurlijk de patiënt zelf met het genderteam van het VUmc. Als stemtherapeut heb ik daarin hooguit een adviserende rol.

Een stemhoogte van 160Hz is trouwens echt geen garantie voor het vrouwelijk klinken van de stem, daarin spelen zoals eerder al besproken, zoveel meer factoren een rol. Maar wat betreft het overgaan tot een operatie, vind ik echt dat de patiënt dat zelf zou moeten kunnen bepalen.

 

Je behandelt zelf natuurlijk maar een gedeelte van het traject, maar de stem is wel een ontzettend belangrijk deel van je persoonlijkheid, je presentatie en erg bepalend voor hoe je omgeving op je reageert. Jij verricht voor veel patiënten heel goed werk, maar is er ook een netwerk van specialisten in jou vakgebied dat samenwerkt? Niet iedereen woont namelijk in de omgeving van Rotterdam. Waar kunnen mensen terecht voor meer informatie over deze specifieke therapie?

 

- Nee helaas, eigenlijk is er niet zoiets als een netwerk of een vast samenwerkingsverband. Internet is tegenwoordig gelukkig voor veel mensen een goede bron van informatie en er wordt gelukkig op tv ook regelmatig aandacht aan transgenders besteed. Verder heb je natuurlijk patiënten organisatie transvisie nog, waar ik ook contacten mee heb en die veel informatie heeft en zelf dragen jullie ook je steentje bij met de website en dat is ook nodig daar moet je vooral mee doorgaan.


Wil je meer weten over de mogelijkheden van stemchirurgie check dan de onderstaande links en contactgegevens;

 

- http://www.barbaragoes.nl/

http://transgenderinfo.be/m/zorg/vervrouwelijking/stem/

http://www.yesonvc.net/disease/feminization_surgery.asp

http://www.transhealth.nl/2016/01/28/onzeker-over-je-stem-de-stem-in-transitie-deel-1/

 

*** Diana, die namens Transhealth.nl, samen met Claire het interview met Barbara deed, heeft zelf eind 2014 in het Yeson Voice Centre fonochirurgie ondergaan bij dr. Kim en daarna stemtherapie gevolgt in de praktijk van Barbara. Over haar ervaringen daar en het verblijf in Korea heeft zij een Blog bijgehouden dat hier is na te lezen: http://dianalaats.blogspot.nl/2014/09/ontstemd.html

 

AANVULLING mbt de gebruikte methode (WEB creation) in België / Nederland en de VFS-AAC techniek in Korea;

 

Zowel dokter Bonte van het UZG als de specialist in het VUMC geven aan dat ze dezelfde techniek gebruiken als dr. Kim in Korea. Wij hebben aan het medisch team van het Yeson Voice Centre in Zuid-Korea de vraag gesteld of de hier gehanteerde WEB creation inderdaad dezelfde techniek betreft als die dr. Kim toepast. Het antwoord hierop was nogal al lang en technisch en hebben we dan ook afgelopen week aan Barbara voorgelegd.

Zodra hier meer duidelijkheid over is zullen we dit natuurlijk direct publiceren.